Grzegorz Teolog: ikonę zbawić i ciało unieśmiertelnić

Grigorios-theologos_0304

Był to sam Boga Słowo, przedwieczny, niewidzialny, nieobjęty, bezcielesny, z Początku Początek, ze Światłości Światłość, krynica życia i nieśmiertelności, wzór archetypu piękna, nienaruszalna pieczęć, niezmienna ikona, Ojca Określenie i Słowo. Do swej własnej ikony podchodzi i ciało niesie ze względu na ciało, a z duszą rozumną dla mojej duszy się miesza, za sprawą podobnego podobne oczyszczając. I we wszystkim staje się, za wyjątkiem grzechu, człowiekiem. Począł się z Dziewicy duszą i ciałem wcześniej oczyszczonej przez Ducha (trzeba było bowiem, by i zrodzenie zostało uczczone, i dziewictwo otrzymało jeszcze większą cześć). Przybywa zaś jako Bóg z tym, co przyjął, jako jeden z dwóch przeciwności, ciała i Ducha – jednej przebóstwiającej, drugiej zaś przebóstwianej. O, nowe połączenie! O, paradoksalne zmieszanie! Ten, który istnieje – staje się, Niestworzony stwarza się, a Nieobjęty daje się zawrzeć, za pośrednictwem duszy rozumnej pośredniczącej między bóstwem a biernością ciała. I Ten, który wzbogaca, ubożeje – ubożeje bowiem przez moje ciało, abym ja mógł wzbogacić się Jego boskością. I Pełen ogołaca się – ogołaca się zaś z własnej chwały na krótko, abym ja mógł mieć udział w Jego napełnieniu. Jakież bogactwo dobroci! Co to za tajemnica mnie dotycząca! Miałem udział w ikonie i nie ustrzegłem go – On uczestniczy w moim ciele, aby i ikonę zbawić, i ciało unieśmiertelnić. W drugiej wspólnocie ma udział, o wiele bardziej paradoksalnej, niż pierwsza. O ile wtedy miał udział w tym, co lepsze, teraz uczestniczy w tym, co gorsze. To obecne jest bardziej boskie, niż za pierwszym razem, dla tych, którzy mają rozum, bardziej jest wywyższone.
Grzegorz z Nazjanzu, Mowa o Teofanii [38] 13, tłum. własne

Yannaras: problem Boga w trzech odsłonach

Christos* Yannaras, grecki filozof i teolog, pisze w swojej książce Elements of Faith. An Introduction to Orthodox Theology (Elementarz wiary. Wprowadzenie do teologii prawosławnej) o trzech sposobach objawiania się problemu Boga w życiu człowieka w historii.

Pierwszy to religijny początek – obawa przed mocami obecnymi na świecie, które są potężniejsze od człowieka. Ten strach, to doświadczenie przerażającego ogromu rzeczywistości, na której pastwę zdany jest człowiek, rodzi potrzebę kontrolowania zewnętrznych sił poprzez kult, w szczególności przez ofiary. Religia tego rodzaju pierwszej kolejności daje człowiekowi poczucie bezpieczeństwa i kontroli, przynosi psychologiczną ulgę wobec poczucia słabości. Ulga ta przychodzi przez wypełnianie nakazów kultu i moralności. W dalszej perspektywie powstaje w religijnej osobie przekonanie, że ma „Boga w kieszeni” przez skrupulatne zachowywanie wytycznych religii, osoba zyskuje przesadne pewności siebie aż do traktowania z wyższością tych, którzy nie dorastają do jej religijnego poziomu.

Druga droga to poszukiwanie prawdy o świecie. Wiele ludów, ale w szczególności starożytnych Greków, żądza poznania świata doprowadziła również do wypracowania pewnej nauki o Bogu. Świat w tym poszukiwaniu jawi się jako logiczny porządek, system działający według logicznych praw. W tym systemie Bóg jest logiczną przyczyną wszechświata. Nie można Boga jako takiego poznać, ale można wywnioskować, jakie cechy powinien posiadać: musi być nieskończenie wielki, wszechmocny, ponad czasem, nieporuszony, niezmienny, niecierpiętliwy. Yannaras powiada, że to tak, jakbyśmy napotkawszy na pustkowiu opuszczony dom, wywnioskowali opis tego, kto musiałby być jego budowniczym, jego umiejętności, poczucie piękna itd. Jednak sam budowniczy pozostałby dla nas nieznany, nigdy go nie spotkaliśmy.

Trzecia droga to osobowa więź z Bogiem – jest to doświadczenie, które przekazane zostało w tradycji Hebrajczyków. Bóg objawił się Abrahamowi i jego potomkom, rozmawiali oni z Bogiem twarzą w twarz, jak człowiek z drugim człowiekiem. Poznanie Boga nie jest tutaj owocem logicznego rozumowania, ale osobistego spotkania, które rodzi wiarę. Abraham uwierzył, że Ten, którego spotkał, był naprawdę Bogiem, ponieważ okazał się być wiernym składanym przez siebie obietnicom. Bóg jest tutaj rzeczywistą osobą poznawaną przez osoby ludzkie, jest dla Izraela „Bogiem naszych ojców”. To sprawia też, że poznanie Boga ufundowane jest na wierze w świadectwo tychże przodków.

Te trzy sposoby odnoszenia się do Boga są obecne i możliwe w każdym czasie. I tak są ludzie, którzy potrzebują Boga jako pewnego psychologicznego oparcia wobec niebezpieczeństw życia, jako źródła władzy i moralności, jednak nie są zainteresowani prawdą o Nim. Z drugiej strony są tacy, którzy zadowalają się przekonaniem o istnieniu „Najwyższej Istoty”. Mogą nawet przyjmować pewne formy religijne, jako element życia społecznego, ale ostatecznie pozostają swego rodzaju agnostykami przywiązanymi do ogólnej i abstrakcyjnej idei Boga. Ostatni rodzaj więzi z Bogiem to wiara w i ufność historyczne doświadczenie Jego objawienia. Dla ludzi takiej wiary prawda o Bogu nie jest owocem logicznego rozumowania, ale przekonania o prawdziwości doświadczenia przodków – i własnego.

Dla tej ostatniej postawy odziedziczonej po Abrahamie, Mojżeszu i Prorokach, wcielenie Jezusa Chrystusa jest kolejną historyczną interwencją Boga, która pozostanie kompletnie niepojęta dla drugiego typu ludzi. Wcielenie jest głupotą dla tych, dla których Bóg jest rezultatem rozumowania. Dlatego rozpoczynając swoją książkę, Yannaras mówi nam, że musimy dokonac wyboru, jaką drogą chcemy pójść:

„W tym miejscu musimy zasadniczo rozróżnić drogi i ścieżki, którymi podążymy w celu poznania Boga. Jeśli pragniemy poznać abstrakcyjną koncepcję Boga, którą narzuca logiczna konieczność, musimy podążać konsekwentnie i ściśle według zasad logiki. Jeśli pragniemy poznać Boga psychologii religii i emocji, musimy pielęgnować w sobie psychologiczne i religijne motywacje wiodące do takiego poznania. A jeśli chcemy poznać Boga tradycji judeochrześcijańskiej, musimy pójść drogą osobistej więzi i doświadczenia, drogą wiary.”
Ch. Yannaras, Elements of Faith (Kindle Locations 247-250). Kindle Edition.

I o tym będzie ta książka: o Bogu, człowieku i świecie w świetle tej epistemologii, tej drogi poznania, jaką jest osobowa więź, osobowa relacja. W następnych wpisach okaże się, w jak bogaty sposób Yannaras potrafi wyciągać konsekwencje z tego pierwotnego wyboru drogi do poznania Boga. To wyróżnia owo dzieło spośród innych książek, które stawiają sobie za cel przedstawienie chrześcijańskiej teologii w jej podstawach i dlatego Elements of Faith zasługuje na szczególną uwagę.

* Wbrew pozorom imię to nie ma nic wspólnego z Chrystusem, w klasycznej grece imię naszego autora brzmiałoby Chrestos (co oznacza dobry, życzliwy).